علمی او ادبی ویب لاګ
درخانی یا که شرینه د افغان یې
ځان راښیه د وردګو که بغلان یې
صرف مین ته ښایسته حسینه ښکاری
که نامداره په ښایست کې د جهان یې
تل په ویښه مې ارمان دی ستا دیدن
په خوبو کې مې د غیږ پر آستان یې
چټی پیغلی په کاکل دی لیونی کړم
ته صاحب د شینکی خال او تور چشمان یې
د ښایستوو تل جفاوې وي کبرونه
د حلیمی خاطره ولی پریشان یې
دوردګو له كوهسار شم صدقه
ګل ي پريږده له هر خار شم صدقه
له هر ګل يې دمڼو لوګى لوګى شم
سړې اوبه يې د سالار شم صدقه
چې مې مينه د وطن باندى ماتيږى
سمه غرونه يې د ښار شم صدقه
له هر لورى د ګلونو نندارې دي
غوټۍ بوتى ګل اشجار شم صدقه
ميړني غيرتي خلك پكې اوسى
هر يو ول يې د دستار شم صدقه
د ميړانى نوم يې لوړ تر اسمانو دى
لدغه خوى او كردار شم صدقه
سره ګلونه پر مزار چې يې غوړيږى
د هر شهيد يې له مزار شم صدقه
كه سړه واوره يې د ژمى ښايسته ده
د سرو ګلويې بهار شم صدقه
چې مې يار په هغه كلى كې اوسيږى
له هغه كلى بازار شم صدقه
چې يې كلى سيدآباد كې حسن بيك دى
د حليمى حامد ګفتار شم صدقه
د ژباړې فن ته یوه لنډه کتنه
د لیکوالۍ ویوکې په عمومي توګه په دوو معناوو باندې کارول کیږي:
په عامه معنی لیکوال هغه څوک دی چې څه لیکلی شي. لکه چاته یو لیک او یا هم کوم بل څه.
خو په خاصه معنی لیکوال هغه څوک دی چې د لیکوالۍ په هنر باندې سمبال وی او په ډیره ښکلی او زړه راښکوونکی بڼه د بیلابیلو مطالبو او معاني ځواک لری او په دې توګه لیکوال دغه معنې ته په کتو سره د نورو هنرمندانو په کتار کې لکه انځور ګر، شاعر، سندرې جوړونکی او نور ځای خپلوی(۱).
د ژباړې ویه د پښتو – دری لنډ قاموس د ښځینه مفرد نوم په توګه د ترجمې په معنی راوړی ده.
ترجمه د عربي ژبې مصدر کلمه ده، چې د تفسیر، له یوې ژبي څخه بلې ژبې ته د یو مطلب د انتقالولو، د چا سیرت، اخلاقو او نسب د ذکر کولو په معنی او جمع یې تراجم ده(۲).
هغه څوک چې ژباړه کوی د ژباړن او یا هم ژباړونکی په نامه یادیږي.
له دې لنډې یادونې څخه مې موخه دا وه تر څو د هیواد د پیاوړی او ځوان لیکوال قدرمن رفیع الله ستانکزی د ژباړې فن اثر ته چې په دې وروستیو کې د چاپ په ګاڼه سمبالۍ شوی دی، څو شیبې د یوه لوستونکې په توګه تم شم.
څه موده د مخه مې کله چې غوښتل د صمیم ادبي ټولنې له کتاب پلورنځی څخه د خپل شخصي کتابتون له پاره ځینې کتابونه وپیرم، نو د پلورنځي په المارۍ کې مې یو شمیر کتابونو چې نوی بازار ته راوړل شوي وو، پام ځانته ورواړولو. د کتاب پر پوښ لیکل شوی و (د ژباړې فن) او لاندې ترینه د پښتو ژبي د ځوان لیکوال او قلم خاوند ښاغلی رفیع الله ستانکزی نوم مې تر سترګو شو. د دې کتاب په هکله مې تر مخه اوریدلی و، خو کله مې چې په چاپي بڼه تر سترګو شو، نو سترګې مې پرې رڼې شوې او د خپلې مطالعې د تندې د خړوبولو په تمه مې یو جلد راسره واخیست او په کور کې مې تر پایه پوره په مینه ولوست او تر نظر تیر کړ. دا کتاب د پښتو او د ژباړې اړتیا سیمینار په ویاړ د صمیم ادبي ټولنې لخوا د زرو ټوکونو په شمیر په ښکلې کچه او صحافت پرته له سریزې او د لیکوال له مخکینۍ خبرو څخه په ۱۰۲ مخونو کې خپور شوی دی.
دا کتاب د لیکوال لخوا خپل پلار او مور ته ډالۍ شوی او د ادبی ټولنې یادښت هم ورباندې لیکل شوی دی. د دې تر څنګ ښاغلی ډاکتر خوشحال روهی ورباندې یوه په زړه پورې سریزه هم کښلې ده.
د دې کتاب په هکله مې غوښتل یو څه ولیکم خو د بوختیا له امله مې ونشوای کولی تر څو لیکنه بشپړه کړم، خو کله چې ستانکزی صاحب راڅخه هیله وکړه چې غواړی کتاب د دوهم ځل له پاره چاپ کاندی نو باید یو څه ورباندې ولیکم نو یو ځل بیا اړ شوم تر څو هغه نیمګړې لیکنه راواخلم او په خپله نیمګړې پوهه یې بشپړه کړم.
په دې کتاب کې لیکوال د ژباړې تر پیژندنې او شالید وروسته د ژباړې ډولونه، د ژباړې جوړښت، د ژباړې له پاره لارښوونې، دوبله، په بیلابیلو ډګرونو کې د ژباړې اړتیا ته ځای ورکړی او د کتاب په پای کې اخځلیکونو ځای په ځای شوي دي.
په پښتو ژبه کې د ژباړې لومړنۍ څرک کولۍ شو هغه مهال ولګو کوم چې ابو محمد هاشم د زید سروانی البستی زوی د خپل استاد یو عربي شعر په پښتو نظم وژباړه او دا نظم د پټې خزانې مولف محمد هوتک د شیخ کټه له لرغوني پښتانه څخه رانقل کړی دی. بې ځایه به نه وی تر څو په پښتو ژباړل شوي دغه بیتونه دلته له نظره تیرو کړو:
ژبه هم ښه وینا کاندی چې وینه – د خاوند په لاس کې زر او درهمونه
ژبور ورله ورځی وینا یې اوری = د درهم خاوندان تل وی په ویاړونه
که درهم یې ځینې ورک شو پسې نتلی = پر نړۍ یې وي په خړو پیژندونه
که بډای سوڼی وبولی خلق وایي – دا وینا ده ریښتیا ینه له ریښتونه
که بی وزلۍ ووایی ریښتیا خبره – نورو وایی دا خو سوڼی دی تیرونه
هو درهم ښندی هر چا له لویه برخه – د درهم د خاوند هر ځای پرتمونه
درهم ژبه ده که څوک ژبور کیږي – ده وسله که څوک پرې کاندی قتالونه
له همدغه نظم نه موږ د پښتو په لیکلو ادبیاتو کې د ژباړې تاریخ پیل کولی شو او د معلومو اسنادو له مخې په پښتو کې لومړنۍ ترجمه شوی نظم دی(۳).
ابومحمد هاشم چې د پښتو د نثر لومړنۍ کتاب د سالو وږمه هم ده ته منسوب ده، په ۲۳ هجری کال کې زیږیدلی او په ۲۹۴ هجری کې له عراق څخه هیواد ته راغلی او دری کاله ورووسته په بست کې وفات شوی دی(۴).
په نن سبا کې چې نه یواځې زموږ په هیواد بلکې په نړیواله کچه د ژباړې فن ډیره وده موندلې او هغې ته کلکه اړتیا لیدل کیږي د ژباړې مینه وال هم ورځ په ورځ مخ په زیاتیدو دي. ځکه ننۍ نړۍ سره له دې چې د یوه کلې بڼه یې ځانته خپله کړی ده، خو بیا هم د ژبو له بیلابیلو کورنیو سره مخ ده او په نړۍ کې په سل ګونو داسې ژبې شته دي چې ویوونکې یې دې ته اړ دي تر څو د نورو ژبو د ویوونکو له آثارو، لاسته راوړنو او لنډه دا چې له فرهنګ سره ځان آشنا کړی چې ډیره ساده لاره یې د همغه ژبې د آثارو ژباړل دي.
نن سبا کومې څیړنې او علمي پرمختګونه چې په نړۍ کې ترسره کیږي تر ډیره په بهرنیو ژبو چاپ او خپریږي چې له بدمرغه پښتو ژبه په کلکه د هغې له کمښت سره مخ ده. پښتو ژبې ته د علمي او څیړنیزه آثارو ژباړل نه یواځې دا چې په علمي ډګر کې د پام وړ لاسته راوړنه شمیرل کیږي، پښتو په یوه علمي ژبه باندې بدلوي او د نړیوالو ژبو په کتار کې د هغې ځای نور هم پیاوړی او ځواکمن کوي.
کوم څه چې ستانکزی صاحب (د ژباړې د فن) تر سرلیک لاندې راټول کړي دي، هغه څه دي چې نه یواځې د ژباړې په برخه کې د لارښوود آثارو د نیمګړتیا په پوره کولو کې له ژباړونکو او د ځوان کهول له لیکوالو سره پوره مرسته کولۍ شی، د پښتو ژبي د بډایه ځولۍ په لا زیاته بډاینه کې یو بل له ارزښت څخه ډک ګام بلل کیږي.
ژباړه او په پښتو ژبه په ځانګړې توګه په علمي ډګر کې او پښتو ژبې ته د علمي آثارو راژباړل هغه ستره نیمګړتیا ده، چې پوره کول یې د قلم د خاوندانو او پوهانو هر اړخیز زیار او کوښښ ته ډیره اړتیا لری. کیدای شی همدغه نیمګړتیا به وه، چې قدرمن ستانکزی یې دې ته اړ ایستلی دی تر څو په دغه لار کې د یوې نیمګړې هڅې په توګه د ژباړې فن اثر راټول او خپلو هیوادوالو او د علم مینه والو ته وړاندې کړي.
د دې له پاره چې د قدرمن ستانکزی صاحب د کتاب د ارزونې چاره مو په ښه توګه ترسره کړی وي، نو ښه به دا وي چې د ښه لیکوال د ځانګړتیاوو په هنداره کې د ژباړې فن ته څو شیبې تم شو.
که څه هم ګرانه ده تر څو ټولو لیکوالو ته یو ډول ځانګړتیاوې په ګوته کړو، خو سره له دې هم ویلی شو چې یو ښه لیکوال، ایمان لرونکی او مسؤول لیکوال تل د لیکولو له پاره یو انګیزه لری او په خپله لیکنه کې لوړې اسلامي، انساني او ملي موخې په پام کې نیسی او هیڅ کله هم له حق او حقیقت څخه د نه لری تللو تر څنګ، خپل قلم د پیسو او مقام له پاره نه پلوری(۴) او د هغې د رسولو له پاره یې نه چلوی. خپل قلم په کینه او حسد نه ککړوی او تل عمومی او هیوادنیو ګتو ته پر خپلو شخصی ګټو باندې لومړیتوب ورکوی. چې د ژباړې فن لیکوال هم په پوره غور او د ټولنې اړتیا ته په کتو سره دغه اثر لیکلی او ټولنې ته وړاندې کړی دی.
د ژباړې فن د ښه لیکوال د ځانګړتیاوو په هنداره کې:
1. لوړ لید لوری:
لیکوال ته ښایی تر څو له لوړ علمي او فکري لید لور څخه برخمن وی. داسې چې هیڅ سوال هم په هغه موضوع کې چې یې لیکي بې ځوابه پرې نږدی. د موضوع پراخ والی مهم نه دی، بلکې د موضوع ژور والی او کره توب ډیره د پام وړ دی. ښاغلی ستانکزی صاحب په خپل اثر کې په ډیره ښه توګه دغه چاره ترسره کړی او د ژباړې موضوع یې په ډیره ښه او علمي توګه په ډیره لنډه خو له مفهوم څخه ډکه بڼه لیکلی او راټوله کړې ده.
2. نوښت او خلاقیت:
نوښت او ابتکار د یوه ښه لیکوال له مهمو ځانګړونو څخه شمیرل کیږي. له نورو څخه تقلید که څومره هم ښایسته وی بیا هم تقلید دی. تقلید په انسان کې د ابتکار او نوښت قوه کمزوری کوی او له مینځه یې وړی. د ژباړې د فن لیکوال په دې برخه کې له پوره نوښت څخه کار اخیستی او د ژباړې په هکله یې یو ډیره نوی، د اوسنی عصر له غوښتنو سره برابره، هر اړخیزه او د ژباړې په برخه کې د نویو اړتیاوو په پام کې نیولو سره څیړنه ترسره کړی ده.
3. دقت او موشګافی:
ښه لیکوال پوهیږی چې کومو ټکو ته باید په لیکنه کې ګوته ونیول شي او کوم ټکي مخاطب ته څرګند او روښانه کړل شي. ستانکزی صاحب په خپله لیکنه کې له پوره غور څخه کار اخیستی او د کتاب په لړ کې یې ژباړې ته اړوند اړین موضوعات راټول کړي او د یوه تحلیلي څیړنې په ترڅ کې یې کره او باورې اسناد وړاندې کړي دي.
4. د تخیل ځواک:
کله چې د لیکوال لیکنه د تخیل په ګاڼه سمبال وي، نو په دیرو مواردو کې ډیر ستونزمن مفاهیم هم کیدای شي د ډیرو ساده او آسانه الفاظو په قالب کې راونغښتل شي او مخاطب ته وړاندې کړل شي. ستانکزی صاحب د کتاب په ترڅ کې ډیر ستونزمن متنونه هم په ډیره ساده او روانه ژبه راوړي او په ټولییز ډول د کتاب ژبه ډیره روانه، ساده او ستونزمن مفاهیم په ساده ژبه راوړل شوي دي. چې دا په خپل وار د لیکوال د تخیل د لوړ ځواک ښوودنه کوی.
5. په موضوع باندې برلاسی:
کله چې لیکوال په موضوع باندې په بشپړه توګه برلاسی وی، په ښه توګه کولی شي موضوع نورو ته ورولیږدوی او که چیرې لیکوال په موضوع باندې پوره برلاسی ونه لری، نو کیدای شي ناسم معلومات مخاطب ته ورولیږدول شي او لیکوال هم له تیروتنې سره مخ شي.(۵).
چې له نیکه مرغه ستانکزی صاحب لومړۍ موضوع د یوه کتابتون په کچه څیړنه کې په بشپړه او ژوره توګه مطالعه کړي، پر موضوع باندې یې خپل بشپړ لاس بری تر لاسه کړی او وروسته یې د موضوع په اړوند اړین معلومات راټول کړي دي.
6. فکری تمرکز:
کله چې لیکوال له فکری تمرکز څخه برخمن وی په لیکنه کې له بې ځایه اضافی او ناضروری لیکنې څخه مخنیوی کیږي.
لیکوال که څه هم ژباړه له دوبله سره پرتله کړي، د ژباړې ډولونه یې په ګوته کړي دي، د ژباړې اړتیا ته هم تم شوی دی خو له دې سره سره له موضوع څخه بهر شوی نه دی او د موضوع محور بیا هم هماغه ژباړه ده او د ژباړې فن.
7. د لیکنې د مخاطب پیژندل:
لیکوال ته باید په ډاګه وی چې د لیکنې مخاطب یې ځوک دی. آیا دا لیکنه د عمومی وګړو له پاره لیکي او یا هم دا یوه مسلکي لیکنه ده.
د ژباړې د فن لیکوال دا اثر په داسې توګه لیکلی دی، چې نه یواځې مسلکې کسان ورځینې پوره ګټه پورته کولی شی، بلکې نور هغه کسان چې غواړي د ژباړې په هکله اړین معلومات تر لاسه کړي، جامع معلومات وړاندې او برابرولی شي.
8. ښه لیکوال ته ښایی تر څو د ټولنې واقعیتونه څرګند کړی او هغه څه ولیکي چې حقیقت ولری. ښه لیکوال د نظر وسعت لری او هیڅ کله یوه موضوع یواځې له خپل نظره نه څیړې. بلکې یوه موضوع له بیلابیلو لورو څخه څیړې او یواځې خپل شخصی نظر په نورو نه تپی.
ستانکزی صاحب د ټولنې اړتیا ته په کتو سره چې د ژباړې د فن په هکله کوم ځآنکړی اثر نشته او که وي هم نو په دې پراخ توب او شتمن توب به نه وي، نو ځکه یې د دغه شان یو علمي اثر لیکولو ته مټې رانغښتې او ټولنې ته یې وړاندې کړی دی.
9. د لیکوالۍ په لارو چارو او د لیکنې په دود باندې پوهیدل:
ښه لیکوال ته لازمه ده تر څو په هره ژبه باندې چې لیکنه کوی پوره برلاسی وی او د هغې په املایي او انشایي قواعدو باندې پوه شي. د توان تر بریده دې کوښښ وکړی تر څو د ناپیژندل شویو ویوکو له بې ځایه استعمال او د پردیو ژبو له ویوکو څخه په خپله لیکنه کې کار وانه خلی تر څو لوستوږنکې له ستونزو سره مخ نه کړی. که چیرې د لومړی ځل له پاره په خپله لیکنه کې داسې یوه کلمه یا ویوکې استعمالوی چې معنی یې لوستوونکې ته نوی او یا ستونزمنه وی، نو د هغې معنی او یا معادله کلمه دې په لیندۍ کې ورسره ولیکي.
ستانکزی صاحب د پښتو ډیر ښایسته کلمې په خپله لیکنه کې راوړي او د اثر لیکلې غونډلې یې په داسې ماهرانه توګه سره یوځای او اوبدلې دي چې په پښتو ژبه باندې د لیکوال پوره برلاسۍ او حاکمیت راپه ګوته کوی. کومې کلمې چې کیدای شی لوستوونکې ته نوی وي نو په لیندۍ کې یې مانا وسره یو ځای لیکلی ده.
د ژباړې فن په ډیره روانه او خوږه پښتو باندې لیکل شوی او لیکوال زیار ایستلی دی تر څو د عملي بیلګو په وړاندې کولو سره موضوعات نور هم په زړه پورې او مدلل کاندی. په لیکنه کې د نورو لیکوالو او څیړونکو له آثارو څخه پوره ګټه اخیستل شوی، خو په اثر کې که څه هم اخځلیکونه په ګوته شوي دي، خو د کتاب په منځ پانګه کې له اخځلیکونو څخه نقل قول کیدو ته ګوته نیول شوی نه ده او په روښانه توګه او ځای په ځای د کتاب د متن اخځلیک په ګوته شوی نه دی.
دا نیمګړتیا کیدای شی له دې څخه وی، چې ستانکزی صاحب یواځې یو علمي اثر لیکلی او د علمي څیړنیزو آثارو د لیکلو په برخه کې خپله لومړنی تجربه آزمویی، چې کیدای شی په راتلونکې کې هغه اصلاح او خوږې پښتو ژبې ته له دې څخه هم نور ارزښتمن آثار وړاندې کړي.
زه برسیره پر دې چې ګران ورور رفیع الله ستانکزی ته د دغه شان آثارو د لیکلو په لاره کې د لا زیاتو بریالیتوبونو هیله کوم، د دغه ارزښتمن اثر بیا چاپ هم ډیر ګټور او ارزښتمن بولم.
په مینه
محمد حامد حلیمی
کابل – 08.05.1387
اخځلیکونه :
1. سید رضا زاهد، آیین نګارش و نویسندګی، انتشارات دارالعلم ایران قم، ۱۳۷۳ لمریز کال ، 13 مخ .
2. پښتو - دری لنډ قاموس، د افغانستان د علومو اکاډمۍ د ژبو او ادبیاتو مرکز.
3. د پښتو ادبیاتو تاریخ، ص 43 مخ.
4. د پښتو ادبیاتو تاریخ، علامه عبدالحی حبیبی ص 27.
5. محمود جعفری، رهنمایی نویسندګی، بنګاه انتشارات میوند. کابل 1385 لمریز کال 70.71 مخونه.
نس ناسته یا اسهال د هغه نرمو غایطه موادو دفع کولو ته ویل کیږي، چې له عادې حالت څخه زیات وي. په عادی توګه د نرمو او اوبګینو غایطه موادو زیات خارجیدل، نس ناسته نه ده، بلکې که چېرې په ماشومانوکې نرم غایطه مواد له شپږو ځلو او په غټانو کې له درې ځلو څخه، په یوه شپه او ورځ کې زیات شي، دا حالت د نس ناستې په نامه یادیږي(1).
نس ناستی یوه ډیره ناوړه ناروغی ده چې له کبله یې انسان د خپل بدن یو ډیر اندازه مالګه او اوبه له لاسه ورکوی او که چېرې په موقع هغې ته پاملرنه ونشي نو کیدای شي د مړینې لامل شي(2).
دغه ناروغی د لاندې لاملونو له کبله د میکروبونو په واسطه رامینځ ته کیږي:
v د ککړو اوبو د استعمال له کبله.
v د ناپاکو او ځنډ پاتې خوړو د خوړلو له کبله.
v په ناولو لاسونو باندې د خوړو او خوراکی توکو د خوړلو او لاس وهلو له امله.
v د مور له شيدو څخه د ګټې نه اخیستلو له کبله.
نس ناستى يوه داسې ناروغي ده چې، د هوا په تودېدو سره ډېرېږي. په توده هوا کې د نس ناستي د ناروغۍ د ډېرښت لامل د چټليو شتون او د مکروبونو ډېروالی بلل کيږي، ځکه چې، توده هوا اوکثافات د مکروبونو د ودې لپاره لاره هواره وي.
د اوبو د څاګانو د سرونو لوڅوالی او د مچانو ډېرښت له يوه ځايه بل ځای ته د مکروبونو د لېږدولو ډېره ښه وسيله ګڼل کیږي، چې په نتيجه کې يې د نس ناستي ناروغۍ رامینځ ته او ډېرېږي. همدا راز ناپاکي اوبه، زړخن (ځنډني) خواړه، روغتيا ته پام نه کول او همدارنګه د چاپېريال ککړتيا هم د نس ناستي په خپرېدو کې ډېره مهمه ونډه لري.
داسي هم پېښيږي چې د نس ناستي ترڅنګ د ناروغ خوا هم ګرځي. چې دغه حالت د ناروغ د کمزورۍ لامل ګرځي.
ځينې خلک د نس ناستي پر مهال پر خپل سر درملنه لاس پورې کوي او د ډېرو ګټورو خوړو له خوړلو څخه ډډه کوي. دغه کار له يوې خوا ناروغي ډېر وي او له بلې خوا د ناروغ په تېره بيا د ماشومانو د جسمي کمزورۍ لامل ګرځي. ځکه چې د هغوی د وجود مقاومت ټيټ او ژر ژر ناروغه کيږي.
د نس ناستې په ترڅ کې انسان، د بدن یوه ډیره اندازه مالګې او اوبه له لاسه ورکوی او که چېرې په مناسبه توګه یې مخه ونه نیول شي، نو کیدای شي ناوړه پایلې رامینځ ته کړي. ځکه د نس ناستی له کبله د ډیر شمیر مړینو لامل د انسان د بدن د اوبو او مالګو کمښت بلل کیږي.
کله چې کوم کس او په ځانګړې توګه کوم ماشوم په نس ناسته باندې اخته کیږي، نو لازمه ده تر څو زر تر زره یې په کورنۍ کې له هغې څخه څارنه پیل شي. ځکه چې په حقیقت کې همدغه څارنه او د ناروغ د بدن د اړتیا وړ اوبو او مالګو بیرته پوره کول د نس ناستې د درملنې بنسټ جوړوي. د نس ناستې په ډیر شمیر پیښو کې که چېرې په سمه توګه د ناروغ پالنه او څارنه تر سره شي، له خپلې ټاکل شوې مودې څخه وروسته به په خپله بیرته روغتیا تر لاسه کړي او ښه به شي.
خو د یادولو وړ ده که چېرې په سمه توګه له ناروغ څخه په کور کې څارنه نه شي تر سره کیدای نو لازمه ده تر څو زر تر زره ناروغ نژدی روغتیایی مرکز ته ورسول شي. که چېرې لاندې نښې تر سترګو شي نو هر څه ژر تر ژره باید ناروغ نژدی روغتیایی مرکز ته ورسول شي تر څو په وخت یې ناروغی تشخیص او درملنه یې تر سره شي.
· که چېرې ماشوم تبه ولري
· ماشوم ډیر تږی وی
· ماشوم په طبیعی توګه خوراک او څښاک کولی نشي
· ماشوم په پرله پسې توګه کانګې کوي
· په غایطه موادو کې یې وینه ولیدل شي
· د یو یا دوه ساعته په ترڅ کې څو ځله اوبو ته ورته غایطه مواد دفع کړي.(۳).
د نس ناستې کورنۍ درملنه:
که چېرې کوم کس په نس ناسته باندې اخته وی، نو لازمه ده ترڅو په کورنۍ کې له هغې څخه د کلکې څارنې او پالنې تر څنګ، لاندو ټکو ته ډیره پاملرنه وشي او هغه عملی کړل شي.
ª که چېرې کوم شېدې خوړونکی ماشوم په نس ناسته باندې اخته کیږي، نو لازمه ده تر څو د مور شېدې نه یواځې دا چې ونه درول شې بلکې ډیرې ورته ورکړل شي. ځکه هغه ماشومان چې د نس ناستې پرمهال د مور د شيدو په مرسته تغذی کیږي، د هغه ماشومانو په پرتله چې د نس ناستی پر مهال د مور د شيدو په واسطه نه تغذی کیږي، د نس ناستې دوام او د غایطه موادو د دفع کولو شمیره یې ډیر لږ وي.
ª د نس ناستې تر پایه پورې دې د مایعاتو خوړلو لکه: د وریجو اوبه، چای، د ترکاري ښوروا، او آر اس او ځوښ کړل شوي اوبو ته دې دوام ورکړل شي. په نس ناستې باندې اخته ناروغان څومره چې کولای شي له دغه مایعاتو څخه څښلی شي.
ª که ماشوم له شپږو میاشتو څخه لوی وي، د ورځې دې څو ځلې خواړه ورکړل شي.
ª ناروغان په تیره بیا ماشومانو ته نرم خواړه لکه: کچرۍ، کیله، کچالو، مستې او نور ورکړل شي.
ª د نس ناستې له ښه کېدو څخه وروسته تر دوو اوونیو پورې دې ناروغانو ته په ورځ کې یو ځلې اضافي خواړه ورکړل شي، تر څو هغه وزن یې چې بایللی دی بیرته تر لاسه کړي.
ª ناروغانو ته باید له هر ځل نس ناستې وروسته، نیم یا یو ګیلاس مایعات ورکړل شي.
ª کوښښ دې وشي چې کورني مایعات د کاشوغې او ګیلاس په واسطه ناروغانو ته ورکړل شي.
په نس ناسته کې باید له لاندې موادو او مایعاتو څخه کار واخیستل شي.
· او آر اس: یو ډول پوډر دی چې په ځانګړو پاکټونو کې په درملتونونو کې پیدا کیږي. چې په ځوښ کړل شوو او بیرته سړو شوو اوبو کې اچول کیږي او د نس ناستی په مخنیوی او درملنه کې ورځینې کار اخیستل کیږي. کیدیا شی چې په شنه خو له خوږو څخه پرته او کمرنګه چای کې هم واچول شي(۴).
· اړوب یا د اوړو او مالګې محلول
· مالګین څښاک لکه د وریجو مالګینې اوبه.
· ښوروا
· پاکې او یا ځوښ کړل شوی اوبه
· بې بورې چای
خو د دې ترڅنګ لازمه ده تر څو ناروغ ته دغه مایعات ورنه کړل شي:
· خوږ چای
· د پیپسی، کوکا کولا او فانتا په څیر نوشابې او د څښاک مایعات
· د میوو خوږې کړل شوي اوبه
· او داسې نور.
کله چې کوم کس په نس ناستی باندې اخته شي، نو لازمه ده تر څو په لومړی سر کې هغې ته مایعات او په ځانګړې توګه او آر اس او یا اړوب چې د مالګې او اوړو د محلول په نامه هم یادیږي جوړ او ناروغ ته ورکړل شي.
د دې له پاره چې د او آر اس او اړوب یا د مالګې او اوړو د محلول د جوړولو په طریقه باندې پوه شو نو راځی چې د هغې د جوړولو طریقه زده کړو.
د او آر اس محلول د جوړولو طریقه:
د او آر اس د محلول له جوړولو څخه تر مخه خپل لاسونه په پاکو اوبو او صابون باندې پاک پری مینځی.
څلور ګیلاسه ځوښ کړل شوې اوبه په یوه پاک لوښي کې لکه: منګی، جک، چای جوش او نورو کې چې سر یې پټ وي، واچوﺉ.
وروسته بیا یو پاکټ او آر اس په هغه اوبو کې چې مخکې مو برابرې کړی وی، ورګډ کړی او بیا یې په کاشوغه باندې ښه ولړﺉ تر څو ښه حل شي، بیا یې سر بیرته پټ کړی.
د جوړ شوي محلول څخه د یوې شپې او ورځې لپاره کار واخلی، که چېرې دغه محلول له یوې شپې او ورځې څخه د زیاتې مودې له پاره پاتې شو نو لازمه ده تر څو له هغې څخه کار وانه خیستل شي او نور تازه محلول جوړ کړل شي.
د او آر اس له محلول څخه د کار اخیستلو طریقه:
که چیرې ناروغ ماشوم وی نو د ماشوم د عمر په پام کې نیولو سره لږ تر لږه له هر ځل رفع حاجت څخه وروسته د او آر اس له محلول څخه په لاندې اندازه ورکړﺉ:
- له دوو کلونو څخه ښکته ماشومانو ته له هری دقیقې څخه وروسته یوه قاشوغه.
- له دوو کلونو څخه لویو ماشومانو ته له هر ځل رفع حاجت څخه وروسته یو ګیلاس
- کله چې ماشوم د او آر اس له محلول څخه وروسته ګانګې کوی نو لس دقیقې دې صبر وشی او وروسته دې بیا د پیالې او قاشوغې په مرسته بیا محلول ورته ورکړل شي.
د کورني سیرومو جوړول:
که چېرې د او آر اس پا کټونه موجوده نه وي، نو په دې حال کې باید د کورني سیرومو څخه کار واخلو، د دغه ډول سیرومو د جوړولو طریقه په لاندې ډول ده:
په یو لیتر یا څلورو ګیلاسو اوبو کې چې مخکې جوش کړل شوي او وروسته سړې کړل شوی وي، د چای خوړلو اته کاشوغې بوره او یوه کاشوغه مالګه اچول کیږي او بیا ښه لړل کیږي ترڅو ښه حل شي. وروسته د او آر اس د محلول په څیر ناروغانو ته ورکول کیږي.
د اړوب یا د اوړو او مالګې د محلول جوړول:
اړوب یا د اوړو او مالګې محلول ډیر ساده او ارزانه محلولو دی چې په ډیرې آسانۍ په کور کې جوړیدای شي او د افغانستان په ډیرو برخو کې کارول کیږي.
à د اړوب یا اوړو او مالګې د محلول له جوړولو څخه تر مخه خپل لاسونه په پاکو اوبو او صابون باندې پاک پری مینځی.
à د غنمو د اوړو څخه دوه داسې موټي واخلی چې اوړه په موټي کې سم معلوم نه شي او ګوتې د ورغوي سره نښلیدلې وي.
à د دریو ګوتو سره د دوه چندۍ په اندازه مالګه واخلی او د اوړو سره یې یوځای کړی. وروسته اوړه او مالګه له څلورو ګیلاسو پاکو اوبو سره یوځای کړی او بیا یې سره ولړﺉ.
à جوړ کړل شوي محلول په یوه دیګ کې واچوی او له دریو څخه تر پنځو دقیقو پورې یې وایشوی، له ځوښیدلو څخه وروسته دا محلول د خوړلو لپاره تیار دی.
له نوموړي محلول څخه څومره چې ناروغان خوړلای شي باید ورته ورکړل شي.
له نوموړی محلول څخه په اوړې کې له شپږو څخه تر اتو ساعتونو پورې او په ژمي کې تر دولس ساعتونو پورې استفاده کیدای شي.
د نس ناستې په هکله خرابې انګېرنې او دودونه:
لکه څرنګه مو چې وویل په نس ناستی باندې اخته کسان مایعاتو او په کافی اندازه خوړو ته اړتیا لري، خو د دې ترڅنګ ځینی دودونه شته دي چې تر ډیره ناسم دي او د دې په ځای چې د ناروغانو د جوړیدو لامل وګرځی، د هغوی روغتیایی حالت لا نور هم خرابوی.
د دغه شان رواجونو او دودونو له ډلې څخه کولی شو له لاندې څو دودونو څخه یادونه وکړو:
· د ناروغانوله خوړلو او مایعاتو له څکلو څخه پرهیز کول: ځکه چې ځینې خلک داسې باور لري چې د مایعاتو څکل د نس ناستې د زیاتیدو لامل ګرځي.
· د مور د شيدو قطع کول: ځینی خلک په دې باور دي چې د مور شيدی د نس ناستی د رامینځ ته کیدو لامل ګرځی.
· په ماشومانو کې د هډيو جګول
· د تبۍ د تورکو په مرسته د ماشومانو د ګیډې تورول.
· د ماشوم د سر دیوې برخې خریل او په هغې باندې د اسپیغول یا د هګۍ د زیړو ایښودل. ځکه چې ګمان کوی چې ماشوم جل وهلی او دا کار ورته ښه دی.
پورتنې ټول دودونه ناسم دی او لازمه ده له هغې څخه په کلکه ډډه وشي.
د پورتنیو ټکیو په پام کې نیولو او پلی کولو سره په پوره بریالیتوب سره کولی شو په کور کې له هغه ناروغانو څخه چې په نس ناستې باندې اخته وی څارنه وکړو.
له نس ناستې څخه د مخنیوی لارې چارې:
د دې له پاره چې له نس ناستی څخه مخنیوی وکړو نو لازمه تر څو لاندې ټکې په پام کې ونیول شي.
· لازمه ده تر څو د خامو او نیمه خامو خوړو، شپه پاتې او هغه خوړو له خوړولو څخه چې په کوڅه او بازار کې په نامناسبه توګه پلورل کیږي ډډه وکړو.
· کوښښ دې وکړل شی تر څو د مور د شیدو په مرسته تغذی دې وهڅول شي.
· مخکې له خوړو خوړلو او وروسته له رفع حاجت څخه په صابون او پاکو اوبو باندې د لاسونو مینځل د ډیر شمیر ناروغیو او په ځانګړې توګه نس ناستی له رامینځ ته کیدو څخه مخنیوی کوي.
· د څښاک او پخلی له پاره دې له پاکو اوبو څخه کار واخیستل شی او که چیرې تاسو د اوبو د پاکوالی په اړه شکمن یاست نو په دې صورت کې اوبه د پنځو دقیقو له پاره ځوښ کړﺉ او یا هم هغه د کلورین د محلول په مرسته پاک او صحی کړﺉ. د دې تر څنګ اوبه باید تل په سر پټو لوښو کې وساتل شي.(۷)
· بیت الخلا یا کناراب ته دې د مچانو او نورو حشراتو له تګ راتګ څخه مخنیوی وشي.
· د ځان، کور او د کور د شاوخوا پاکوالی ته پاملرنه تر ډیره کولی شی د بیلابیلو ناروغیو له رامینځ ته کیدو څخه مخنیوی وکړي چې د نس ناستی د ناروغۍ له رامینځ ته کیدو څخه هم تر ډیره مخنیوی کولی شي.
مأخذ:
1. رهنمود ملی پیام های اساسی صحی، وزارت صحت عامه، حوت 1382، ص 37.
2. کارگر صحی جمعیت، سازمان صحی جهان، ص ۲۱۷.
3. رهنمود برای تعلیمات صحی، CHA سال 1384، ص 121.
4. رهنمای عملی امراض اطفال، داکتر مالتی ال وان بلو مرودر، IAM ، سال 2000، ص ۱۱۰.
5. رهنمای عملی مشکلات عام طبی، داکتر مالتی ال وان بلو مرودر، IAM،سال 2006. ص 84.
6. بیایید طبیب خود باشيم، سید اکرم سینایی، جنوری 2007 ص 374.
7. مجله سلامتی، شماره 34 حمل 1386 هجری شمسی، ص 17.
8. انترنت سایت آفتاب.
دا وطن افغانستان دی
دا عزت د هر افغان دی
دا وطن د ټولو کور دی
کور د سولی کور د توری
د بلوڅو د ازبکو
د پښتون او هزاره وو
د ترکمنو د تاجکو
ورسره عرب، ګوجر دي
پامیریان، نورستانیان
براهوی دي، قزلباش دي
هم ایماق، هم پشه یان
دا هیواد به تل ځلیږی
لکه لمر په شنه آسمان
په سینه کې د آسیا به
لکه زړه وی جاویدان
نوم د حق مو دی رهبر
وایو الله اکبر وایو الله اکبر
په تیرو څو ورځو کې په خورو ورو انترنیتی پاڼو کې مې د وتلی شاعر او لیکوال ښاغلی باز محمد عابد صاحب په هکله ځینې لیکنې تر سترګو شوي. نو ځکه ما هم وغوښتل د دغه نومیالی د قلم خاوند په هکله څو ناڅیزه کرښې وکاږم او د دغه قدرمن حضور ته یې وړاندې کړم.
لومړۍ ځل مې د ګران عابد صاحب سلام او روغبړ هغه مهال پام ځان ته ورواړولو چې د مسنجر له لارې یې خپل تاوده سلامونه راته ډالۍ کړل. ما د قدرمن عابد صاحب لیکنې او خواږه شعرونه لوستی وو، خو څه ځانګړی پیژندګلوی مې ورسره نه درلوده او همدا تاوده انترنیتی سلامونه وو، چې زه یې له عابد صاحب سره معرفی کړم. په همغه لومړۍ ورځ یې په ډیره مینه راڅخه غوښتنه وکړه چې د بهیر غونډو ته ورشم. خو څه وکړم چې له بده مرغه تر اوسه مې هم د ده د نژدی لیدلو چانش تر لاسه شوی نه دی. خو زه یې یواځې خوښ په دې یم چې (دیدن له لری نه کوه په کې مزه وي).
د نکریزو پاڼه، لو دی د لونګو د شعرونو ټولګې او نا مریی ځواک د هغه ښکلو لنډو کیسو ټولګه ده، چې د هیواد د ادب د ډګر د مخکښانو له ډلې څخه د یو ځوان، وتلی او نوماند شاعر، لیکوال او د پښتو ژبی د ریښتونو خدمت ګارانو او په چوپړ کې ولاړ نومیالی ښاغلی باز محمد عابد په قلم لیکل شوي دي. دا خو یې یواځې چاپ شوي ټولګې دي، د دې تر څنګ داسې ادبی بنډار به نه وي چې عابد صاحب دې په کې نه وي او یا یې دې شعر په کې ونه لوستل شي.
عابد صاحب د هغو وتلو څیرو په ډله کې شمیرلۍ شو چې نن ورځ یې د هیواد ادبی او فرهنګی ډګر په خپلو نه ستړی کیدونکو ادبی او فرهنګی هلو ځلو تود ساتلی او که خدای (ج) کول نور به هم یې هم تود ساتي.
له بده مرغه تل مو له دې سر ټکولۍ دی چې زموږ ټولنه بیا هم له بده مرغه داسې یوه ټولنه ده چې هغه د (په ژوندیو کې یې ښه او په مړو کې یې بد سړۍ نشته) فرهنګ په کې حاکم دی. تر هغې چې کوم نومیالۍ ژوندۍ وی نو هیڅوک یې هم نه یادونه کوي او نه یې هم یادولو او ستایلو ته قلم او مټی راپورته کوي. ډیرې داسې ښې څیرې او د قلم خاوندان او اتلان شته دي چې په ژوندانه یې چا پوښتنه نه کوله خو پس له مرګه یې سمینارونه په یاد جوړ شوي، سترې غونډې رابلل شوی او په لکونو روپۍ یې د نامه سپیلنۍ شوي، خو له بده مرغه چې په ژوندون یې له بی وسۍ او بدمرغیو څخه ورځ نه درلوده او د پوره بیوزلۍ په حالت کې له دې نړۍ سره مخه ښه کړي ده. ښه مثال ارواښاد خال محمد خسته یادولۍ شو. یو د قلم خاوند د ده په هکله په یوه مقاله کې لیکلی وو چې کله ما د وروستی ځل لپاره نوموړی ولید نو په داسې حالت کې چې په کټ کې پروت و او د اوسیدو خونه یې نیمه پوښلی او نیمه بربڼده وه د ژوند وروستۍ ورځ او شپه تیروله، خو له مرګ څخه وروسته یې په یاد سمینارونه جوړ شول، آثار یې چاپ شول، او د یوه وتلی مورخ، لیکوال او نورو نورو په نومونو وستایل شو.
چې خبره راڅخه اوږده نشي ، د پورتنۍ بیلګې په څیر په لس ګونو داسې نورې هم لرو چې په یادولو به یې له موضوع څخه لری شو.
بیا هم د عابد صاحب خبره ده، خدای (ج) دې نه کړی چې زموږ ګران او قدرمن عابد صاحب دې هم داسې وي، خو دا مې ځکه یاده کړه چې د قلم والو او پوهانو قدر همدا نن په کار دی، همدا نن یې باید وستایو او ویې نازوو. که چېرې په ژوندانه کې د لیکوالو او قلموالو درنښت او ستاینه وشي زما په اند ډیره به غوره او په ځای وي. ځکه چې دا به له یوې خوا هغوی وهڅوی، د هغوی د روښانه راتلونکې په برابرولو کې به مرسته وکړي.دوی به ټولنې ته په ریښتنې توګه نور هم ښه ورپیژندل شي، د دوی کړنې به وستایل شي او له هغې څخه به قدردانۍ وشي.
عابد صاحب نه یواځې د افغان ادبی بهیر ستوری دی، بلکې د هیواد د نازک خیاله، پیاوړو لیکوالو په ډله کې ځانګړی ځای لري. عابد صاحب زموږ دهیواد د ادبی ډګر ریښتونی کوربه دی. زه د نوموړی کړنو او چوپړ ته په درنه سترګه ګورم ، ګران عابد صاحب د پښتو ادب د دنګي غاړې ښایست ته د لونګو هار بولم. که د ښاغلی باز محمد عابد په هکله هر څه ولیکو او هرڅومره ولیکو بیا به هم کم وي او د عابد صاحب د ښایست ګلونو دومره ډیر دي چې راټول یې زما بې وسه له ځولۍ څخه وتلی خبره ده. خو یواځې په پای کې د لوی خدای (ج) له دربار څخه نوموړی ته د خپلې ژبی او وطن د چوپړ په لاره کې لا زیات بریالیتوبونه غواړم.
په مینه حلیمی
په هر ګل کې تازګی ده د بهار د ي ګلونه په هر دیر کې هزار
ارغوان ارغواني جامه اغوستی لاله ښکاری په صحرا کې دل افګار
معطر شی په ګلابو عالمونه شرمنده شی یې له بوی مشک ناتار
هرې پیغلی په اوربل غاتول تو مبلی یو ګل نه بلکی له ګلونه کتار
شګفته شول سږنی ریدی په دښتو د صحرا له غاړه تاو دي لکه هار
کشمالی په هره پوله کې رپیږي سوړ نسیم چې پرې لګیږی د سهار
د نرګس مژګان په زړه کې یې خلیږی هر ناظر چې نظر وکړی په ګلزار
ارمغان د پسرلی راوړ توتکی ښایسته چې شوي دری په ګل اشجار
له شبنم سره هم آغوشه دی رامبیل په چامبیلو ښایسته ښکاری کوهسار
دسحر نسیمه بوی راوړه د څڼو مینان د ی کړه په زیری منت بار
هر موجود یې فیض مومی له برکته په دا فصل هم اغوشه وی د یار
هغه یار چې رمیدن یې د هوسی دی ستمونه یې پر ما وکړل بسیار
هر ستم مې یې پر سترګو دی منلی بل جفاوی یې همیشه په تکرار
خود نما کرشمه کاره آهو سترګی نازنینه ده مهرویه پری وار
په ګلونو کې تصویر د ګلرخ ګورم مونده شاید شی د ګلو په دیار
خو څنګ ته رانشی زما فقیر ملنګ که هر څومره ورته وکړم انتظار
امتنا مې کړی د عشق له قبلولو که عذرونه ورته وکړم په بار بار
هردم شهید یم په دیدن پسې یم د ښکلی همیشه یې سوزیږم د عشق په نار
خدایه ته هدایت وکړی دغه یار ته چې نظر یې لږه وشی په ما خوار
ارزانی کړی پر مین ذکات د حسن له جفاوو نه لاس واخلی، شی بیزار
چې تړون د وفا وکړی جفا کاره توری خاوری شی په خوله کې د اغیار
یو مې لاس بر شی پر واړه رقیبانو په آفت بلا هغوی شی ګرفتار
بل مې وصل د خواږه آشنا حاصل شی څه به کم شی ای ربه ستا له دربار
تشنه لب یې د وصال هره ګړی یم بې له یاره مې مات نشی دا خمار
حلیمي چې یې نالی په هجران کې
داسی پیغلی دی لوګی شه له ګفتار
یوه ورځ وه
له لرې وطنو راغلی
یوه ملاله سپینکۍ پیغله وه
او یوه ورځ یې زموږ کوڅې ته کړله لار غلطه
او مخامخ زموږ دیرې ته راغله
هغه ښکلی راته نیغ په نیغه
په ناز کتل او په مستۍ یې خندل
کله به یې سترګو اشارې کولې
کله به یې نورې ناز نخرې کولی
کله به یې مستو ادا ګانو خوړم
کله به یې کړس کړس خندا ګانو خوړم
خو په همدې چل ول
او یو څه ناز او ادا
زه کړم له ځان بیخوده
خو چې زموږ له کوره ولاړه لیلی
داسې احساس مې وکړ چې څه ورک دي رانه
د خپل جیبو په لټولو شومه
او شاوخوا مې هر څه
لاندې باندې ډیر کړل
خو هغه هر څه په ځای وو
او څه له ځایه ښوریدلی نه وو!
خو یو ناڅاپه مې ګوګل ته پام شو
یو څو د یار باڼه مې وموندل پرې
چې مې په کنده د ګوګل نښتی
ګوګل مې تش و او له سرو وینو ډک
نه هغه زړه و
نه بې غمه ګوګل
نه وی بې درده شیبې
نه وو هوسا وختونه
زړه ترې مستانې په بڼو ویستی و
او یا یې هغه سره سالو کې نغښتی
خو اوس
یوازې او بې زړه ګرځمه
دا وه دمینې هغه لنډه کیسه
هغه د تیرو زمانو کیسه
هغه زما د زړه بایللو کیسه
د حلیمی د زړه په تل کې پرته
هغه دمینې او ناکام کیسه
هغه د پیل او انجام کیسه
هغه سرې شونډې څه کوی تش تر جانان یې راوړه
زما کوڅه کې په کار نه دی تر دالان یې راوړه
هغه هوښیار پرې څه پوهیږی چې یې تاته پری ایښې
هره ګړۍ به یې ښکلوی تر دې نادان یې راوړه
سنګار دومره ډیر مکړه دا ساده مې ډیر خوښیږی
چې تر مټ مې وی نیولی او ګوښه مې ډیر خوښېږی
چې په ناز کې راته خاندې او په مینه راته ګورې
تش په خوب کې راته راشی هغه شپه مې ډیر خوښیږی
په انځور کې دې انځور ما ځوری
لکه سترګو کې دې تور ما ځوری
بیوفا جانانه داسې خو څوک نه کړی
له اغیارو دې پیغور ما ځوروی
ستا یادونو په هیڅ ځای کرار پری نښوم
په صحرا او هم په کور ما ځوروی
زما د اوښکو له منظر غم مرور دی
ستا دشونډو پاتې نښې لږ څه نورما ځوری
لیونۍ زه دې په څه کړم نه پوهیږم
زه یې نه غواړمه مینه دا په زور ما ځوروی
زه خوشحاله یم له غم سره په شپو کې
د جانان مینه غزل شوه لکه اور ما ځوروی
حلیمی ته برخه نشته ستا له مینې
له قضا سره بې ځایه شر وشور ما ځوروی
ستا تیریدو ته په دې لاره کې شیبې شمیرمه
دا ستا په یاد سوی آهونه حوصلې شمیرمه
ما ویل زموږ په کوڅه بیا به ددرخو ګذر شی
خو په ارمان یې دا نیمګړی تلوسې شمیرمه
دسپینی خولې په تمه تیر شوه ځوانی او شباب
له خپل قسمته ګلالیه دا ګیلې شمیرمه
خدای ږو دا ښکلې به رضا شی څه وخت
پوره یوکال ورته په تمه نذرانې شمیرمه
چې یې دا ستا په یاد دزړه په وینو لیک کړی
داسې بیتونه دغزل د زړه کترې شمیرمه
په حلیمی دې د دیدن پیرزو و نه شوه
نو اوس دې ځکه تیر یادونه خاطرې شمیرمه
له پامیر تر ابا سینده
هندوکش نه تر سپین غره
دوالفقار نه تر اټکه
بس دا واړه یو افغان دی
هغه خړ په خاورو دوړو
هغه پاتې له کاروانه
ها غریب ګریوان شلیدلی
هغه غرو کې چې اوسیږي
یا زمری یا به ګوربت وی
تش چې نوم پرې د افغان دی
دا که څومره خوار فقیر دی
یا تړلی په ځنځیر دی
آسمان پاس کتلی نشي
ارادو ته یې راټیټ دی
ښه مصرۍ توره ورپاتې
له پلرو ده له نیکونو
هر غلیم چې پرې راغلی
په ګونډو دی بیرته تللی
چې په خندا ورته راغلي
په ژړا دي ترې وتلي
هر یوه پیغله یې ناهید ده
یا ملاله زرغونه ده
هر یو ځوان یې خوشحال خان دی
هر ماشوم یې پیر روښان دی
هر سر تیرۍ یې اکبر شه
هر غازی محمد جان خان دی
هر ګړنګ یې دمرګ کنده
ده غلیم ته په ریښتیا هم
هر اغزی یې ښه تیره دی
که څه د ګلو کمۍ نشته
دلته د تورو له بریښنا یې
په غلیم کفن شی څیرې
لږ دتاریخ پاڼو ته ځیر شه
او لږ شا مخ ته دې ګوره
اسکندر په ګونډو شوی
په همدې غرو او رغو کې
چنګیزیان یې دي مات کړي
او داسې نور څو سر خوړلی
دا انګریز مخ شرمیدلی
ته یې داسې درس ورکړی
چې یې نن هم اولادو ته
د افغان انځور ساتلی
او ورته وایي ای بچیه
دا افغان دی دا پټان دی
بس له دوی به ګوښه ګرځی
او کاږه به نه ورګوری
ته که ځان ته ښکیلاک وایي
دا هم افغان او میړنۍ دی
سره روسان یې ریز مریز کړل
په ګونډو یې په نارو کړل
دا ولس په آزادۍ باندې مین دی
استقلال ته هوسیږي
په میړانه یې ګټلی
په میړانه به یې ساتي
دا دسرو وینو په بیه
دا دمیندو دسرو اوښکو
دا دکونډو د آهونو
دا دیتیم د بیوزلیو
په بدل ترلاسه شوی
او همداسې به یې ساتی
نو ته واوړه ای غلیمه
حلیمی څه درته وايي
سلامت د سر که غواړی
له ناوړه ارادو سره
دلته مه راځه سرکوزیه
او کاږه هم مه راګوره
که نه کور به دې هم وران شي
ځکه دا ټبر میړه دی
یو خو پښتون بل مسلمان دی
بل چې دا اولس افغان دی
د احمد شاه بابا ملي ادبي او کلتوري ټولنه په پام کې لري تر څو د هیواد د خپلواکی د بیرته ترلاسه کولو د اته اتیایمې کلیزې په ویاړ یو پرتمینه غونډه اومشاعره راوبولي. له دې کبله د هیواد له ګرانو او قدرمنو لیکوالو، شاعرانو، بهیروالو او د ادب د ډګر مینه والو ته په ډیر درناوی بلنه ورکوي تر څو په دغه مشاعره او غونډه کې زموږ سره برخه واخلي او په راتګ سره یې موږ احسان من کړي. د بهیروالو ، شاعرانو او د نظر دخاوندانو راتګ ته سترګې په لار.
ورځ : د یکشنبې ورځ د زمری د میاشتې اته ویشتمه د سهار اته نیمې بجې.
پته : کابل . د احمد شاه بابا مینه ، دولسمه ناحیه، د صدیق سرور مارکیټ
د احمد شاه بابا ملي ادبي او کلتوری ټولنه.
په درنښت
د احمد شاه بابا ملي ادبي او کلتوري ټولنه
نړیوال روغتیایي سازمان د اوسیدولو ځای داسې تعریف کړی دی :
داوسیدلو ځای هغه فزیکي ساختمان ته ویل کیږي چې انسان له هغې څخه د ژوند د چاپیریال په توګه ګټه پورته کوی او د یو کس او یا هم یوې کورنۍ له پاره د اسانتیا او د اړتیا وړ ټولو ضروری څیزونو درلودنکی وي .
یا په خلاصه توګه یو روغتیا یي کور یا داوسیدولو ځای هغه دی چې کورنۍ په هغې کې وده کوی او د جسمی او رواني پلوه مناسب وي .
دروغتیا له پلو ه دکور معیارونه او استندردونه له یوې سیمې او له یوه هیواد څخه تر بل هیواده پورې د چاپیریال دوضعیت ، دودونو او عنعناتو او اقتصادی توپیرونو په پام کې نیولو سره کیدای شي ډیر توپیر ولري .
د روغتیا له پلوه بیلابیل داستوګنې ځایونه د خلکو پرژوندانه باندې مستقیمه اغیزه لري .
که څه هم دا ډیره ستونزمنه ده چې پرروغتیا باندې دیوه کور روانې اغیزی څرګندې کړو ځکه چې دا خبره له فرهنګي ،ټولنیزو او نور مسایلو سره اړیکه او ارتباط لري خو د چاپیریال او ټولنیزې روان پوهنې په برخه کې بیلابیلو څیړنو دا په ګوته کړی ده چې ککړتیا ،دشور ماشور کچه او ګڼه ګوڼه دانسان پر روانی حالت باندې رغنده اغیزه درلودلی شي.
نو له دې کبله ویلی شو چې له دغه لاملونو سر ه په تړاو کې یو کور کولی شي دانسان پر روانې حالت باندې اغیزمن وي. همدارنګه روحي فشار ، خپګان ، ناآرامتیا، خارښت ، په ټولنه کې له نورو سره تاوتریخوالی ، په ټولنه کې د ښوونکي ویناووته دماشومانو نه پاملرنه هم کیدای شي چې دکور دبد حالت له کبله رامینځ ته شي .
همداراز خوب دانسان له پاره یو ډیر مهم څیز دی چې پرته له هغې او دخوب له نیمګړتیاوو څخه بیلابیلې ستونزې رامینځ ته کیدای شي که چېرې داوسیدلو کور په داسې سیمه کې وي چې له شور ماشور سره نژدی وي نو دانسان خوب خرابوی او دانسان د روحي او روانی ناآرامیتا لامل ګرځي .
داسمه ده چې یو کور به لوی او ښکلی وی خو دروغتیا له نظره یې سم نشو بللی .
دنړی روغتیایي سازمان دروغتیا له پلوه لاندې روغتیایي معیارونه د یوه کور له پاره وړاندې کړی دي :
1. روغتیایي کور دانسان جسمی ساتنه کوی او دانسان له پاره سرپناه ګڼل کیږي
2. د پخلی ،خوړو خوړلو ،مینځلو او رفع کولو له پاره ښه ځای تامینیوی
3. د روغتیایي کور جوړښت داسې په پام کې نیول کیږي چې د بیلابیلوناروغیو له لیږدیدو څخه مخنیوی کوی
4. له بیلابیلو ګواښونو او شور ماشور څخه خوندی ځای تامینوی
5. د بدن له پاره خوندی او هیڅ ډول زهری او خطرناک مواد نه لري
6. د ټولنیزو اړیکو د ودی لامل ګرځی او وګړنیز اصول راپیژنې او په دې توګه د روان روغتیا ته وده ورکوی .
دروغتیا له پلوه لاندینی پنځه معیارونه د یوه کور له پاره په پام کې نیول په کار دی :
1. د کور موقیعیت
2. دکور مساحت ،دباغچې څرنګوالی دهغې ترتیب او د کور د هوا دبدلولو سیستم
3. له باد ،باران ،ګرمۍ او سړو او د حشراتو او خزندوو څخه خوندیتوب
4. هغه مواد چې د کور په جوړولو کې ورځینی کار اخیستل کیږي
5. خلک څرنګه له خپل کور څخه کار اخلی او څرنګه دخپل کور پاکوالی ته پام نیسی
دکور موقعیت :
دروغتیاله نظره داوسیدلو او کور ځای دډیر پام وړ دی . دبیلګې په توګه که چېری داوسیدلو کور هغه ځای ته چې خلک هلته ککړتیاوې راټولوی نژدی وی نو داکار کیدای شي دبیلابیلو ماشو او مچانو دراټولیدلو لامل وګرځی او په پاې کې د همغه کور د وګړو د ناروغی لامل وګرځی . او یا هم که کور د سیلاب په لاره کې وی نو کیدای شي چې کور او دیوالونه یې نم واخلی چې دا روغتیا ته ډیر زیان رسوی .
دروغتیا له پلو باید کور لاندې ځانګړنې ولري :
- د اوبو رسولو سیستم یې خوندې وی
- د کثافاتو او ککړتیاوو څخه لږ ترلږه سل متره لري وی
- کور باید د کثافاتو دځای پرځای کولو له سامان آلاتو سره سمبال وی
- کور باید د باران او یا دفضله مواد د اوبو له مسیر څخه لري وی یعنی په داسې ځای کې وی چې په نژدی کې یې داوبو ډنډ جوړ نه کړل شي
- کور د ډیر شور ماشور ، ناوړه بویونو او دودونو او لوړو غږونو د رامینځ ته کیدلو له ځای څخه لري وی .
- که چېری دکور د روغتیایي اوبو د برابرولو منبع یې څاه وی نو ښه داده ترڅو اوبه د لسو مترو په شاوخواکې تر ځمکې لاندې وی .
دکور مساحت :
که چېری دکور مساحت لږ وی ناروغۍ په ډیر آسانتیا سره له یو کس څخه بل کس ته لیږدول کیږي که دکور مساحت ډیر وی نو دروغتیا له پاره ډیر ګټور دی .
دروغتیا له نظر ه دیوه ښه کور له ځانګړتیاوو څخه دا هم دی چې د فضله اوبو له پاره دوتو لاره ولري . کثافات په یوه ځانګړی ځای لکه زباله دانې کې ټول کړل شي تر څو د مچانو او دناروغیو د نور لیږدونکو له ټولیدو څخه مخنیوی وشي .
هر کور له ځانه خپله جلا ټټۍ یا بیت الخلا ولري او همدارنګه د څارویو داوسیدلو او کور تر مینځ لازمه ده تر څو یوه کټاره او یا دیوال موجود وی تر څو ککړتیاوې او چټلی یې دکور اوسیدونکو ته ونه لیږدیږی .
دهواد چلیدلو سیستم :
داډیره مهمه ده تر څو کور داسې جوړ کړل شي چې دکور د چارچاپیره فضا د امکان تربریده پراخه وی ، تازه او پاکه هوا په کې وچلیږی او پاکه هوا د ناپاکې او ککړی هوای په ځای بدله کړای شي . د کور دراوازې او کړکۍ داسې جوړی کړل شي تر څو هوا په آزادانه توګه وکولی شي دهغې له لاری وچلیږی نو ځکه باید :
1. کور داوسیدلو له پاره د مناسب مساحت درلودنکی وی
2. دڅارویو ځای داوسیدلو له ځای څخه لږ تر لږه لس متره لري وی
3. په کور کې د لوښو او کالیو دمینځلو له پاره ځانګړی ځای په پام کې ونیول شي
4. د اور لګولو او نغری او تنور ځای یې داوسیدلو له خونو څخه بیل وی
5. د خطرناکه څیزونو دساتلو له پاره ځانګړی ځای په پام کې ونیول شي تر څو ماشومان هغې ته لاس رسی ونه لري
دکور خونې باید په کافی اندازه پراخه وی دخوب خونه دهر کس له پاره 35 متره مکعبه او عادی خونې دهر کس له پاره 9 متره مکعبه په پام کې ونیول شي . دخونو چت باید داسې وی چې څڅوبۍ ونه کړی او د باران اوبه هم د ناوو له لاری راښکته شي تر څو د خونو دیوالونه لامده او نمناکه نشي .
د خونو تله باید داسې وی تر څو په آسانۍ سره پاکه شي ځکه چې د که چېری دکوټې تله خاوری وی نو له یوې خوا درزونه په کې رامینځ ته کیږي او راز راز حشرات او خزنده ګان په هغې کې ځای نیسی او له بل پلوه د خاورو د راپورته کیدو لامل هم ګرځی . او دکور اوسیدونکو ته هم لازمه ده تر څو په لوڅو پښو په هغې کې ونه ګرځی .
داوسیدلو کور باید په کافی اندازه له روښنایی څخه برخمن وی او کوښښ وکړل شي تر څو تر وس وسه د ورځو په اوږدو کې له طبیعی روښنایی څخه ګټه واخیستل شي .
په هر ډول چې دکور اوسیدونکی له خپل کور څخه ګټه اخلی او هغه کاروی نو په همغه ډول دهغوی په روغتیا باندې اغیزه کوی که چېری یو کور په منظم ډول پاک کړل شي او ککړتیاوې یې لري کړل شي ،په خپل سره یې نیمګړتیاوې ورغول شي ،له ټټۍ او تشناب څخه یې په سمه توګه ګټه واخیستل شي نو په دې صورت کې به وی چې دروغتیا له نظره یو مناسب کور وبلل شي .
له خبره چې ډیره مهمه ده هغه په یو کور کې د ډیرو کسانو او ګڼه ګوڼې مسله ده ،که چېری په یو کور کې زیات کسان اوسیږی نو په دې صورت کې کیدای شي چې د کور په پاکوالی او ساتنه کې ځینی ستونزی رامینځ ته شي او د کور د اوسیدونکو له پاره هم ستونزمن وی . او له دې سره سره لکه څرنګه چې هر انسان دورځی په ځینی وخت کې او دشپې له خوا بشپړې آرامتیا او یواځی توب ته اړتیا لري تر څو آرام وکړی خو که چېری په کور کې دګڼه ګوڼې له امله داکار ترسره کیدای نشي .
په استندرد او معیاری ډول ددوو کسانو له پاره یو اطاق یا کوټه ، د دریو کسانو له پاره دو کوټې ، د پنځو کسانو له پاره در ی کوټې ، د پنځو څخه تر اوو کسانو پورې څلور کوټې او دلسو کسانو له پاره پنځه کوټې ضروری دی او که له دغه شمیر څخه زیات کسان په یو کور کې اوسیږی نو د هرو دوو کسانو له پاره یوې کوټې ته اړتیا ده .
همدارنګه که چېری په یوه کور کې له نهه کلن څخه پورته کسان او له مختلفو جنسونو څخه چې میرمن او خاوند نوی په یوه کوټه کې اوسیدو او ویده کیدو ته اړ وی دا کار په کور کې ګڼه ګوڼه او تراکم شمیرل کیږي او باید چې په ورځنیو چارو کې په پام کې ونیول شي .
ښه کور باید لمده خاوره ، دلنده بل درلودنکې دیوالونه ، ککړه ځمکه ، داوبو وتلو ناقص لښتی ،ټیټ چت او وړوکې کړکۍ ونه لري .
په ښه کور کې باید پاکې اوبه ،مناسبې روغتیایي آسانتیاوې ، مناسب پراخوالی او دیوازیتوب آسانتاوې موجودې وی .
کور د کورنۍ دغړو دروغتیا او سلامتیا د برابرولو له پاره مناسب ځای کیدای شي او هم کیدای شي چې دهغې د اوسیدونکو له پاره د مختلفو ناروغیو او روغتیایي ستونزو زیږونکې وی .
که دکور انګړ پراخه وی نو دماشومانو له پاره دې دلوبو ځای جوړ او برابر کړای شي ترڅو په لوڅو پښو دهغوی دکور نه دباندې ګرځیدو راګرځیدو څخه مخنیوی وشي .
دکورنۍ دروغتیا ساتنې اودناروغیو دمخنیوی له پاره باید لاندې ټکې په پام کې ونیول شي :
1. کور او کور انګړ باید پاک وساتل شي او فاضله مواد او کثافات په سمه توګه ځای پرځای کړل شي یعنی دا چې یا وروسته له ټولو څخه په مناسب او دکور له ګاونډ څخه په لري ځای کې وسوځول شي او یا هم له کور څخه لري یوه کنده ورته وکیندل شي او وروسته له هغې څخه راټول شوی کثافات په هغې کې راټول او په خوندې توګه ښخ کړل شي .
2. دمچانو او ماشو څخه دمخنیوی له پاره لازمه ده تر څو د خونو کړکیو ته جالی ونیول شي .
3. دخوب او ناستی دخونو تازه هوا ته دې پاملرنه وشي او د اوسیدلو دخونو هوای دی تل بدله کړل شي او ښه داده تر څو د امکان په صورت کې دې تل د کوټې او خونې کړکۍ خلاصی کړل شي تر څو آزاده هوا وچلیږی .
4. په یوه کوټه کې دی د زیاتو کسانو له اوسیدلو او ویده کیدلو څخه ډډه وشي وشي .
5. بستری دی تل پاکې وساتل شي او لمر ته دې وغوړول شي ځکه چې لمر پاکونکی خاصیت لري او تر ډیره بریده میکروبونه وژنې او کولی شي چې له ډیر شمیر ناروغیو څخه مخنیوی وکړی .
6. خطرناکه څیزونه ،درمل ،غوڅونکی او تیره وسایل ،ناولی او ککړ شيان دې په داسې ځای کې ځای پر ځای کړل شي چې د ماشومانو له لاس رسی څخه په امن وی .
7. دکور انګړ او ساختمان دې داسې په پام کې ونیول شي چې دساتنې تدابیر په کې پلی وی تر څو د کور اوسیدونکی او په ځانګړی توګه ماشومان وکولی شي په آزادانه توګه په کور کې وګرځی ،لوبی وکړی او کوم ګواښ له هر ه پلوه دوی ته متوجه نوی .
8. ماشومان دې په دې وپوهول شي تر څو د کور په شاوخوا او ګاونډ کې فاضله مواد وانه چوی او همدارنګه دکور په انګړ او ګاونډ کې رفع حاجت ونه کړی .
9. دکورنۍ د څښلو او به باید پاکې او صحی وی د څښاک داوبو څاه باید لږ تر لږ ه د ټټۍ یا بیت الخلأاو دهغې له سپتیک څاه څخه د شل مترو په واټن کې لري وی تر څو دکورنۍ غړی له هغې څخه په روغتیایي او مطلوبه توګه کار واخلی
10. ټټۍ دې د انګړ په یوه لري ګوښه کې جوړه کړل شي چې د څښاک داوبو له څاه څخه لري وی او دهغې پاک ساتلو ته دې پوره پاملرنه وشي . دکورنۍ ټولو غړو ته لازمه ده تر څو دکورنۍ ټول غړی له ټټۍ څخه کار واخلی او دټټۍ ټول دننه او دبهر سوری بند کړل شي تر څو د ټټۍ له بد بوی او د مچانو له تګ راتګ څخه مخنیوی وکړل شي .
نن دې کوڅې ته په یوه هیله راغلم - چې به دې ووینمه سپینې لیچې
خو دروازه دې نن نیم کښه نوه - خدای خبر چې چیرې تللی وی ته
وړوکۍ ورور دې په مستۍ نوه بوخت - اونه مو غوا وه په اخور تړلی
نه مو لوګې له نغری نه ختل - نه مو انګړ کې دوړو شور و
نن دې د وره خوله جارو کړی نوه - بادو راوړی خاورې وی هلته
د حجرې ور مو وه تړلی ولی ؟ - نه چې میلمه درکره نه وو نن شپه
هغه بوډا بابا دې ما ونه لید - چې به لمسیان یې وو چاپیره ځینې
هغه کوږ سترګۍ ورور دې ښه وو چې نن – زما ترسترګو په کوڅه کې نشو
که نه نو بیا به یې کاږه راکتل - ګواکې چې زه یې څه خپلوان نه کیږم!
هغه سپین ږیری پلار دې څه بلا دی - چې په کوڅه کې راته بدبد ګوری
یوه سلا د چای ډوډۍ نه کوی - که چې ډاریږی په تا چټه پیغله
یوڅو شیبې مو در ته ودریدم - زړه مې و ښکل کړم د کلا چمبر دې
ما وی ستالاس به لګیدلی وی پرې - خو ګاونډې نه مو لږ وویریدم
ما ویل د غله ګمان چې ونه کړی څه - خبر خو ندی ستا له کاروباره
چې زما زړه یې راغلا کړی دلته - هغه تور سترګې دنګې پیغلی نجلۍ
چې یو ناڅاپه مو د څنګ له کوره - یو کوچنۍ شانته نجلی راغلله
ویل کاکا جانه ستا څوک دي په کار - ماویل څو ک نه ای ښایسته ملالی
ویل دوی ټول دي له دې ځایه کډه - او خدای (ج) خبر چې دوی دي چیرته تللي
ای حلیمي دادې له ښکلو سره دمینې انجام – چې زړه دې یوسی او نور کډه کوي
آسمان
ای د بوډۍ په ټال کې زنګیدونکیه شنه آسمانه!
ترڅو به ستا له ړون بشر او ځلیدونکو ستورو سره دخپل یار،هغه بیوفا او لری تللی یار سترګې او دمخ خالونه تشبیه کاندم. ته زما دیار په څیرڅومره سپیڅلی یې چې نه درته کتی شم او نه در رسیدای شم.ته څومره نیکمرغه یې!!
دیار دمخ سپوږمۍ په تا کې وینم او ښکلا یې ستا له ښایسته ګڼم. ښه یې چې زما په څیر دبل چا حسن ته دې دخیر کچکول نه دی نیولی او ترینه څه نه غواړي.
آیا ته په ریښتیا چاته اړ نه یې؟ او له چانه څه نه غواړي؟
او که ستا په سینه کې هم زما دزړه په شان ډیرې ناکرارۍ ټوپونه وهی،خو د زمانې له شرم څخه یې چاته ورښودلی نشي.
خو ای آسمانه !
یوه پټه پوښتنه مې په زړه تخنوی ،چې یې درځینې وپوښتم !!
آیا ته جانان لری؟
چې څه ورته ووایي او دزړه غوټې دې ورته پرانیزی؟؟
او که زما په څیر تل د ښلکو دسترګو په ښکلا کې ډوب یې او له دې سره سره یې چې یې دزړه له کومی غواړی ،
بیا هم پټه خوله یې او څه نه وایي!!!
ای زموږ دکلی غنم رنګه دنګې پیغلې نجلۍ!
ته چې په ناز او کرشمو نن
زما ترمخ تیره شوې
او مخ دې پټ کړ هغه سره ټکرې کې
زمانه وشرمیدې؟
او که یو پټ غلی احساس
په زړه کې وسکونډلې
او یا دې بل څه په زړه وګرځیدل؟
خو ای ملالې پښتنې وړوکې!
ما خو دې لږ څه هغه تورې سترګې
هغه چې مړه مړه یې له څنګ راکتل
ستا دپلو لاندې نه ولیدلې!!
ښې ښایسته سترګې وي
ښې اثرې سترګې وي
او په لیدو باندې خوږې ارزیدې
ستا تورې سپینې سترګې له نشوو نه ډکې دی
زنګون راته بالښت کړه چې سرورباندې کیږدم
سرې شونډې دسرې کړی له مزو نه ډکې دی
دسروشونډو پرتله دې له غاټول سره ونشی
ځکه دا زړه تازه کوی هغه دزړه داغ
دا دمخ تشبیه دې کوم یوه سره وکړم
دا یو ګل دګلستان دی که دزړه باغ ؟
دا ښکلی ښکلی مې جانانه په ښکلا خوښیږی
چې مې ترڅنګه وی سهار نه تر بیګاه خوښیږی
زما به ډیرو ښکلو ښکلو باندې مینه راځی
خو تر دا ټولو نه مې مینه زما او ستا خوښیږی
نن د آشنا مخ مې لږ سور شو په کتلو ماته
دومره ډیر خوند یې راته راکړپه څټلو ماته
چې مې یې سرې شونډې په غاښو باندې کیکاږلی
ویل ډیر خوند راکړ دسرو شونډو زبیښولو ماته
ویل وړه وړه مې ښکل کړه په اوربل یاره
کله مې غیږ کې ټینګوه کله کړه ښکل یاره
کله مې سر په زنګانه ږده کله پاس په سینه
کله له یوځای مزه اخله کله بل یاره
ګناه پیژندنه
لیکوال محسن قرائتی
ژباړه او لنډیز مرستیال څیړونکی محمد حامد حلیمي
ګناه دخلاف په مانا ده او داسلام په سپیڅلی دین کې هر هغه کار چې دلوی خدای دامر او فرمان خلاف وی ګناه شمیرل کیږی . ګناه که هرڅومره وړه وی ولی لدې کبله چې دخدای (ج) نافرمانی ده ،لویه ګڼل کیږی . داسلام ستر پیغمبر (ص) ابوذر (رض) ته داسې فرمایی :
ژباړه : دګناه کوچنی والی ته مه ګوره بلکې دې ته ګوره چې د چا سرغړونه کوی .
په قران عظیم الشان کې د ګناه کلمه :
په قران عظیم الشان ،حضرت پیغمبر (ص) او امامانو په ژبه له ګناه څخه په بیلابیلو کلماتو یادونه شوی ده او هر یو یې په خپل وار سره دګناه له ناوړه توب څخه پرده اوچتوی او داڅرګندوی چې ګناه هم ډول ډول ده .
په قران شریف کې ګناه په لاندې کلمو یاده شوی ده :
1. ذنب
2. معصیت
3. اثم
4. سيه
5. جرم
6. حرام
7. خطیه
8. فسق
9. فساد
10. فجور
11. منکر
12. فاحشه
13. خبث
14. شر
15. لمم
16. وزر وثقل
17. خبث
۱- دنب : ذنب د پایلې په معنی ده لکه څرنګه چې هر ناوړه عمل دجزا اخروی یا دنیوی پایلې لری . دا کلمه 35 ځله په قران عظیم الشان قران کې تکرار شوی ده .
۲- معصیت : دسرغړونې او دخدای (ج) له فرمان څخه د وتلو څرګندونه کوی چې انسان د خدای (ج) دبندګۍ له بریده وتل دی . داکلمه 33 ځله په قران عظیم الشان کې تکرار شوی ده .
۳- اثم : د سستۍ او پڅوالی او له سزا او پاداش څخه دپاتې کیدو په مانا ده . ځکه چې ګنهکار کس یو پآتی شوی کس دی ،داسې نه چې ځان هوښیار او زرنګ وشمیری . داکلمه 48 ځله په قران عظیم الشان کې تکرار شوی ده .
۴- سیه : دناوړه او قبیح کار په معنی ده . داکلمه 165 ځله په قران عظیم الشان کې راغلې ده .د سؤ کلمه له همدې کلمې څخه اخیستل شوی ده او 44 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی ده .
۵- جرم : په اصل کې له ونې څخه دمیوې دجلاکیدو او یا دپست په مانا ده . جریمه او جرایم له همدې مادی څخه دی . جرم هغه عمل دی چې انسان له حقیقت ،سعادت ،ودی او هدف څخه جلا کوی . داکلمه 61 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی ده .
۶- حرام : دمنع کړل شوی په مانا ده . لکه چې د احرام جامی هغه جامی دی چې انسان یې دحج او عمرې له پاره اغوندې او له ټولو کارو څخه منع کړل شوی وی او همدارنګه دحرام میاشت هغه میاشت ده چې جګړه په هغې کې منع ده او مسجد الحرام هغه جومات دی چې دځانګړې احترام او سپیڅلتیا څخه برخمن دی ،دمشرکینو راتګ هلته منع کړل شوی دی . داکلمه نژدې 75 ځله په قران عظیم الشان کې ذکر شوی ده .
۷- خطیه : په اغلب ګمان چې دغیر عمدی ګناه په مانا ده او کله هم سترې ګناه په مانا هم راغلی ده . دبیلګې په توګه دبقری سورې 81 آیات او دالحاقه سوری 37 ایت دا خره ښه روښانه کوی .
داکلمه په حقیقت کې هغه حالت دې چې دګناه له کبله انسان ته پیښیږی او هغه دنجات او ژغورنی له لارې څخه پریږدی او قطع کوی او دهدایت دانوارو نفوذ دانسان زړه ته بندوی (۱)
داکلمه 22 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی ده .
۸- فسق : په اصل کې دا کلمه له خرما څخه د زړې د وتو په مانا ده او دبندګۍ او اطاعت له مدار څخه دګنهکار کس دوتلو څرګندونه کوی چې دالهې فرمان برید مات کړی او په پایله کې پرته له کلا او ساتونکی (دیوال)څخه پاتې شوی وی . دا کلمه 53 ځله په قران عظیم الشان کې ذکر شوی ده .
۹- فساد : داعتدال له حد څخه دوتلو په مانا ده چې پایله یې تباهې او داستعدادونو له لاسه وتل دی . داکلمه 50 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی ده .
۱۰- فجور :د آبرو ،حیا او دین د پردې دڅیرې کیدو اوشلیدو په مانا ده چې د رسوایی لامل ګرځی او دا کلمه 6 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی ده (۲)منکر : داکلمه په اصل کې له انکار د ناآشنا په معنی څخه ده . ځکه چې ګناه د فطرت او سالم عقل سره سمه نده اوسالم عقل او فطرت هغه بیګانه او کرغیړنه شمیری . داکلمه 16 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی . او ترډیره له منکر څخه په نهی کې راغلی دی .
۱۲- فاحشه : هغه کار او خبری ته چې کړغیړن توب کې یې شک نه وی فاحشه ویل کیږی او دډیر ناوړه ،دشرم وړ او دکرکې ډیر کار ته کارول کیږی ، داکلمه 24 ځله په قران عظیم الشان کې تکرار شوی ده .
۱۳- خبث : هر ناوړه او بد امر ته خبیث ګویند او د (طبیب) چې د پاک او زړه خوښوونکی په معنی ده داکلمه 16 ځله په قران عظیم الشان کې راغلی ده .
۱۴- شر : د هری بدی او ناوړې په معنی ده چې خلک ترې کرکه لری او د خیر برعکس چې خلک یې خوښوی ده . دا کلمه ترډیره د بلاګانو او ګرفتاریو له پاره کارول کیږی ولی ځینی دګناه له پاره هم کارول کیږی دبیلګې په توکه د زلزال په سورت په اتمه آیه کې د ګناه له پاره کارول شوی ده .
۱۵- لمم :دقلم پر وزن ، ګناه ته د نژدی کیدو او دلږ څیز په معنی ده او د وړو یا صغیره ګناهونو له پاره کارول کیږی او په قران عظیم الشان کې یو ځل راغلی ده .
۱۶- وزر : د دروند په معنی ده او تر ډیره بریده د نورو کسانو دګناه وړلو له پاره کارول کیږی ،«وزیر»هغه څوک دی چې ددولت په چوکاټ کې درانده کارونه په غاړه لری او دا کلمه په قران عظیم الشان کې 26 ځله تکرار شوی ده .
په قران عظیم الشان کې ځینی د «ثقل » کلمه چې د درانده په معنی ده د ګناه له پاره په کار وړل شوی ده . دبیلګې په توګه د عنکبوت سورت په دریارلسم آیت په دغه هکله دلالت کوی .
۱۷- خنث : د جنس وزن په اصل کې باطل او باز خواست ته د تمایل په مانا راغلی ده او تر ډیره بریده د پیمان ماتونی دګناه چې وروسته له تعهد څخه راغلی ده ، دا کلمه دوه ځله په قران عظیم الشان کې راغلې ده.
دا اوولس ګونی کلمې هر یو په خپل وار سره د ګناه دناوړه او کړغیړنو څخه پرده اوچتوی او راښی یې چې ګناه هم بیلابیل ډولونه لری او هر یو یې په خپل وار سره انسان له ګناه څخه له مرتکب کیدو څخه خبردارۍ ورکوی .
په روایاتو کې د ګناه کلمه :
په اسلامی روایاتو کې د ګناه په هکله ځینی نورې کلمې هم په کار وړل شوی دی لکه : جریره،جنایت ،زلت ،عثرت،عیب او نور چې هر یو یې د یو ډول ګناه څرګندونه کوی .
د ګناه دپیژندنې نورې لارې :
په قران عظیم الشان کې اتلس ډلې د بیلابیلو ګناهونو په خاطر لعنت کړل شوی دی ،«لعن» په اصل کې په غوسې سره له رحمت څخه دلری کولو او شړلو په مانا ده ، سره لدې چې د لوی خدای (ج) رحمت د هر څیز شامل دی :
ژباړه : او زما رحمت پر هرڅیز غوړیدلی دی .
ولی انسان د خپل ناوړه انتخاب له کبله داسې ځای ته رسیږی چې د توپ په شان که څه هم د خدای (ج) د رحمت په سمندر کې وی خو یو ذره د رحمت له اوبو څخه هم خپل دننه ته نپریږدی .
په قران عظیم الشان کې لعنت کړل شوی :
کافران ،مشرکان ، یهودان ،مرتدان ،قانون ماتونکی ،حیله ګر ،وعده ماتونکی ،دحق پټونکی ، سرمداران دکفر په ځمکه کې د فساد له کبله ، منافقان ، د خدای (ج) رسول ته آزار ورکوونکی ، ظالمان ، قاتلان ، ابلیس ، په پاک لمنه ښځو باندې تهمت تړونکی ، د ریښتینو رهبرانو مخالفان ، په دروغ باندې شایعه جوړونکی ، دناپاکو زړو لرونکی او دروغ ویونکی .
لعنت کړل شوی په روایاتو کې :
هغه څوک چې په قران عظیم الشان کې څه زیات کړی
هغه څوک چې الهی مقدرات نه منی
هغه څوک چې د پیغمبر (ص) کورنۍ ته بی احترامی کوی
هغه څوک چې د جګړه کوونکو یا رزمندګانو برخه ځان ته اخلی (۱)
هغه څوک چې نور خلک نیکو کارونو ته رابولی ولی په خپله دهغې تارک دی او یا نور کسان له عذاب او ګناه څخه منع کوی خو خپله د هغې مرتکب ګرځی .
دګناه ډولونه
د اسلام علماوو ګناه پر دوه ډوله ویشله ده :
۱- کبیره یا لوی ګناهونه
۲- صغیره یا واړه ګناهونه
دغه ډلبندۍ له قران عظیم الشان او روایاتو څخه سرچینه اخیستې ده :
په قران عظیم الشان کې لولو چې :
ژباړه : که چیری له کبیره ګناهونو څخه چې له هغې څخه منع کړل شوی یاست ډډه وکړی ، ستاسې وړې ګناوې پوښوو او تاسو په ښه ځای کې دننه کوو.
په بل ځای کې راغلی دی :
ژباړه : او کتاب یعنی اعمال نامه هلته ایښودل کیږی ، ګنهکاران وینی چې په هغه ځای کې چې دی له هغې څخه ویره کوی او وایی چې ای وای په موږ باندې دا څه کتاب دی چې هیڅ یو لوی او کوچنی عمل ندی مګر چې په دغه کې یې شمیرلی دی .
بل ځای لولو :
ژباړه : (نیک کاران) هغه کسان دی چې له لویو ګناهونو او بدیو څخه پرته له وړو ګناهونو څخه ډډه کوی ، بی ګمان چې د پروردګار بښنه دې پراخه ده .
د جنتیانو په هکله لولو چې : او هغه کسان چې له لویو ګناهونو او بدوکارونو څخه پرهیز کوی .
د الهی مغفرت په هکله لولو چې :
لوی خدای (ج) «هیڅ وخت» شریک نه بښی او له هغې څخه ټیټ هر چاته چې وغواړی (اودهغې وړتیا ولری ) بښی او هغه څو ک چې خدای (ج) ته په شریک قایل وی لویه ګناه یې تر سره کړی ده .
ددغه آیاتونو څخه په روښانه توګه څرګندیږی چې ګناهونه دوه ډوله دی یو ډول یې کبیره او بل ډول یې صغیره دی او همدارنګه ځینی ګناوې پرته له ریښتینې توبې څخه نه بښل کیږی او ځینی بښل کیږی .
هغه موارد چې صغیره ګناه په کبیره ګناه باندې بدلون مومی :
دآیاتونو او روایاتو څخه څرګندیږی چې په څو مواردو کې صغیره ګناه په کبیره ګناه باندې بدلون مومی :
۱- په صغیره ګناه باندې اصرار او ټینګار
دصغیره ګناه تکرار هغه په کبیره ګناه باندې بدلوی او که چیرې انسان یو ځل هم ګناه وکړی ولی بیا توبه ونه کړی او دتوبی په فکر کې هم نوی دګناه اصرار شمیرل کیږی . صغیره ګناه دیوه نری تار په څیر ده چې که چیری تکرار شی نو په طناب او پیرړ باندې بدلون مومی چې شلول یې ګران دی . قران عظیم الشان د پرهیزګارانو په هکله فرمایی :
هغوی دې آګاهانه پرګناهونو باندې اصرار نکوی .
۲- دګناهونو واړه شمیرل :
دګناهونو واړه شمیرل په لویو ګناهونو باندې د بدلون لامل ګرځی ددغه موضوع د روښآنه کیدلو له پاره لاندې ټکو ته پاملرنه وکړی :
که چیری څوک زموږ لورته یو کاڼی راوغورځوی خو وروسته بیا پښیمانه شی او بښنه وغواړی کیدای شی چې ویې بښو او که چیری په یو کوچنۍ ګاټې موږ وولی او بیا داعتراض په ډول ووایی چې څه پروا نلری ،دا خو څه شی ندی . نو موږ په دې صورت کې هغه نه بښو ځکه چې دا دده سرغړونه را په ګوته کوی او دا څرګندوی چې هغه خپله ګناه کوچنۍ او وړه شمیری .
دګناه دکولو پرمهال خوشحالی :
له ګناه کولو څخه خوند اخیستل او له هغې څخه خوښې کول هغه کار دی چې ګناه لویه وی . رسول الله (ص) فرمایی : هغه څوک چې ګناه کوی او په هغه حال کې په خندا وی دوزخ ته ننوځی په داسې حال کې چې په ژړا وی .
۴- ګناه د سرکشی او طغیان له امله :
یو له هغه کارونو څخه چې وړه ګناه په لویه ګناه بدلوی دګناه په کړلو کې طغیان او سرکشی ده .
لوی خدای (ج) فرمایی :
ژباړه : او هغه چې سرکشی کوی او ددنیا ژوند مقدم شمیری ، بې ګمانه چې ځای یې دوزخ دی .
۵- دخدای (ج) په مهلت باندې مغروره کیدل :
یو له هغه مواردو څخه چې وړه ګناه په لویه ګناه باندې بدلوی داده چې ګنهکار دخدای (ج) مهلت او زر مجازات نه ورکول د خدای (ج) د رضایت دلیل وبولی او ځان دخدای نژدی وګڼی . خدای فرمایی :
ژباړه : ګنهکاران په خپلو زړونو کې وایی چې څنګه خدای موږ د خپلو ګناهونو له کبله نه عذابوی ؟ جهنم هغوی ته کافی دی ، هغه ته ننوځی او ډیر بد ځای دی .
دغه کسانو ته د جهنم دعذاب وعده ددې دلیل دی چې د ګناه له کبله د مجازاتو او سزا په زر نه ورکړه د مغرورو کسانو ګناه ، کبیره ګناه ده .
۶- د ګناه څرګندول او روښانه کول یا دګناه تجاهر :
د ګناه ښکاره کول صغیره ګناه په کبیره ګناه باندې بدلوی . کیدای شی دا د دې له کبله وی چې داد ګناه کوونکی بې باکۍ او بې پروایۍ نه وګنل شی او دټولنې او نورو عادی کسانو د ککړیدو لامل وګرځی .
حضرت علی کرم الله وجهه فرمایی :
ژباړه : د ګناهونو د ښکاره کولو څخه ډډه وکړه ، ځکه چې له سخت ترینو ګناهونو څخه ده .
۷- د شخصیتونو ګناه :
د هغه کسانو ګناه چې په ټولنه کې د ځانکړی موقف او ځای درلودنکی دی د نورو کسانو له ګناه سره یو شان نده . او که څه ددوی ډیر ې صغیره ګناه د کبیره ګناهونو حکم ولری ځکه چې ګناه دوه اړخونه لری : فردی اړخ او ټولنیز اړخ .
د سترو شخصیتونو ګناه له ټولنیز پلوه کولی شی چې د ټولنې د انحراف ، غولولو او په دین کې د خلکو دسستۍ لامل وګرځی .
دهمدغه دلیل پربنسټ د خدای حساب له نورو کسانو څخه توپیر لری .
دقران له نظره د مشرانو ګناه :
د حاقه له 44 نه تر 48 آیت پورې لولو چې :
او که چیری (پیغمبر (ص) ) پرموږ یې درواغ خبره تړله ،موږ به هغه په قدرت نیولی و،وروسته مو دهغه شاهرګ پری کاوه او هیچا له تاسو څخه نشوای کولی چې له هغې څخه مانع شی او له هغه څخه ملاتړ وکړی .
په قران عظیم الشان کې د ډیرو بدعت ایښودونکو نومونه راغلی خو لوی خدای (ج) د هیڅ یوه په باره کې داسې کلام ندی راوړی چې( شاهرګ دی پری کوو ) ولی پیغمبر (ص) ته یې دده د مقام ،علم او خبریدنې له کبله داسې فرمایلی دی ځکه چې هغه یو لوی شخصیت دی چې ګناه یې هم ډیره لویه ده .
نو ځکه هغه کسان چې علمی او دینی شخصیتونه دی او په دینی مسایلو کې ډیر دخیل دی او پوهیږی ، ډیر مسوولیت لری .
په قران کې دنامتعهد پوه مثال :
په قران عظیم الشان کې بی عمله پوه په خره او سپی باند ی تشبیه شوی دی . پدې هکله لولو چې :
ژباړه : دهغې مثال دسپې په څیر دی که په هغې حمله وکړی خوله خلاصوی او ژبه له خولی څخه راباسی او که هغه په خپل حال هم پریږدی بیا هم همدا کار کوی (دمره ددنیا تږی دی چې تل یې خوله خلاصه وی ) .
د جمعه د سورت په پنځم آیت کې لولو چې : دهغه کسانو مثال چې د تورات په ددستوراتو باندې په تکلیف شول ولی دهغې حق یې ادا نکړ د الاغ (خره ) په څیر دی چې کتابونه له ځانه سره لیږدوی (او له کتابونو څخه پرته له دروندوالی څخه څه ګټه وانه خلی ) .
د احزاب دسورت په دیرشم آیت کې لولو :
ژباړه : ای د پیغمبر (ص) میرمنو هر یو له تاسو څخه ښکاره ګناه مرتکب شی نو غذاب یې دوه برابره دی .
لدې کبله چې د پیغمبر (ص) میرمنې په ټولنه کې د ځانګړی ځای درلودنکی وی نو ځکه یې د ګناهونو کیفر دوه برابره وو.
د لویانو ګناه د روایاتو له نظره :
پیغمبر (ص) د خپلو خبرو په ترڅ کې وفرمایل :
که ددین عالمان او چارواکی فاسد شول خلک هم فاسدیږی . په بله خبره کې یې وفرمایل : زما عام امت نه اصلاح کیږی مګر زما د امت د خواص په اصلاح باندی .
یو کس وپوښتل د امت خواص کوم کسان دی ؟ ویې فرمایل :
زما دامت خواص څلور ډلې دی چارواکی ، پوهان ، عابدان ، سوداګران
بل کس و پوښتل څرنګه ؟ پیغمبر (ص) وفرمایل :
چارواكي دخلكو شپانه دي ، كله چې شپون ليوه شي نو ميزي څرنګه وڅري ؟ او عالمان دخلكو طبيبان دي كله چې طبيب ناروغ شي نو ناورغان به څوك درملنه كوي . دخداي عابد بنده ګان دخلكو لارښوونكي دي كه چيري لارښود ګمراه شي نو كوم كس به لاروي ته لارښونه كوي ؟ او سوداګر دخلكو امين دي هغه مهال چۍ امين خيانت وكړي نو به چا به بايد اطمينان وكړو ؟ همداراز پيغمبر (ص) فرمايي دقيامت په ورځ خداي له دريو كسانو سره خبرې نه كوي او هغوي نه پاكوي او دهغوي له پاره دردونكي عذاب دي . زوړ زنا كار ،جبار سلطان او فقير متكبر . نو لدې كبله د چارواكو ،علماوو،پوهانو او نورو مشرانو ګناه له نورو څخه ډيره شميرل كيږي .
كليدي ګناهونه :
هماغه شان چې زوړ والی او بوډاتوب د راز راز ناروغیو او کسالت لامل ګرځی همدغه شان کله یو عیب یا یوه ګناه نورو ګناهونو ته کلۍ ګرځی او ورته لاره هواروی .
۱- حسادت انسان بیلابیلو ګناهونو ته لکه د ژمنی ماتول ، تهمت ، دروغ او نورو ته اړباسی .
۲- بخل او حرص : بخل د زکاوت ،خمس او نفقاتو نه ورکولو سبب کیږی او برسیره خلک له بخیل کس څخه ناراحته او خواشینی وی او همدا دبدویلو او بدګمان لامل ګرځی همدارنګه حرص هم دلږ خرڅونی ، احتکار،بدګمان ګرځیدلو ،رشوت ،غوړه مالی او نورو ګناهونو او بی تقواتوب لامل ګرځی .
۳- دروغ : انسان دروغ په مرسته خپلو ګناهونو ته توجیه جوړوی او ددروغو توجیهاتو تر پردې لاندې په سل ګونو نورې ګناوې رامینځ ته کیږی . امام حسن عسکری (رح) فرمایی :
ژباړه : ټولې بدې په یوه کوټه کې ځای لری چې کلی یې دروغ دی .
۴- خشم او بد اخلاقی : دا هغه عیب دی چې دفحش ،غیبت،دښمنۍ او نورو بدیو لامل ګرځی امام حسن عسکری (رح) فرمایی : خشم (له کنترول څخه وتل ) دهرې بدۍ کلی ده .
ځینی نوروعیبونه او ګناوې هم شته چې نورو ګناهونو ته لاره هواروی لکه بدګمانی ،حرام خوری ،ډار،کبر او داسې نور .
دخطر علامه :
دقران عظیم الشان او په له مختلفو رواتیونو څخه د ګناه په شدت او کمزوری باندې پوهیوای شو په قران عظیم الشان کې ځینی ګناهونه یاد شوی چې هغه مه کوی لکه :
ژباړه : له طاغوت څخه لری والی وکړی .
په ځینی آیتونو کې راغلی چې مه نژدی کیږی لکه :
ژباړه : بدو کارونو ته که ښکاره وی یا پټ مه نژدی کیږی .نه ترسره کول او نه نژدی کیدل دوه دخطر علامه ده دبیلګې په توګه دنفت په هکله وایو هغې ته اورلګیت مه وهی خو د تیلو په هکله وایو اورلګیت هغې ته مه نژدی کوی چې فاجعه رامینځ ته کوی .
دزنا ،دیتیم دمال خوړل او مسجد الحرام ته دکفارو نژدی کیدل دتلو په شان دی چې په قران عظیم الشان کېد ولاتقربو یعنی مه نژدی کیږی په بڼه راغلی دی . دا خبره دیوه خطر دعلامی په توګه دا څرګندوی چې دځینی ګناهونو حریم ته نژدی والی کیدای شی چې خطر کندی ته انسان وغورځوی ، او نباید دګناه لاره هوارونکو لاملونو ته نژدی شو مثلاً فاسد چاپیریال څخه چې دګناوو کندی ته دلویدلو خطر لری نژدی نشو او له هغې څخه لری والی غوره کړو .
